Bu çalışmada Bitlis ili özelinde, zihinsel engelli bireye sahip olan ailelerin maruz kaldığı toplumsal dışlanma pratikleri sosyolojik açıdan analiz edilmektedir. Zihinsel engelli bireylerin yalnızca bireysel değil, aynı zamanda aile düzeyinde de çeşitli sosyal, kültürel ve ekonomik zorluklara neden olduğu göz önünde bulundurulduğunda; bu ailelerin karşılaştığı dışlayıcı tutumların ve mekanizmaların anlaşılması büyük önem arz etmektedir. Araştırma kapsamında, ailelerin yaşadığı dışlanma deneyimlerinin yanı sıra bu süreçle başa çıkma biçimleri de incelenmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi tercih edilmiş ve veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, Bitlis ilinde yaşayan zihinsel engelli bireye sahip aileler; örneklemini ise bu evrenden seçilen 17 katılımcı oluşturmuştur. Görüşmelerden elde edilen veriler tematik analiz tekniği ile değerlendirilmiştir. Yapılan çalışma sonucunda, zihinsel engelli bireye sahip ailelerin büyük çoğunluğunun toplumsal yaşamdan dışlandığı, akraba ve komşu çevresiyle ilişkilerinde kopmalar yaşadığı ve sosyal etiketlenmeye maruz kaldığı belirlenmiştir. Aileler, çevreden gelen olumsuz bakışlar ve söylemler karşısında zamanla içe kapanmakta, mahcubiyet ve değersizlik gibi duygular yaşamaktadır. Ayrıca aile bireylerinin sosyal hayata katılımının azalması, ekonomik yüklerin artması ve bakım sorumluluğunun çoğunlukla anneler üzerinde yoğunlaşması da gözlemlenmiştir. Bununla birlikte, bazı ailelerin dini inançlar, kadere bağlama ve dayanışma ilişkileri gibi mekanizmalarla dışlanmayla başa çıkmaya çalıştığı tespit edilmiştir. Araştırma bulguları, zihinsel engelli bireye sahip ailelerin yalnızca bireysel değil, aynı zamanda yapısal ve toplumsal dışlanmalara maruz kaldığını da ortaya koymaktadır.
This study analyzes the social exclusion practices that families with mentally disabled individuals are exposed to from a sociological perspective, specifically in Bitlis province. Considering that mentally disabled individuals cause various social, cultural and economic difficulties not only at the individual level but also at the family level, understanding the exclusionary attitudes and mechanisms that these families face is of great importance. In addition to the exclusion experiences experienced by families, the ways they cope with this process were also examined within the scope of the study. Qualitative research method was preferred in the study and semi-structured interview technique was used as the data collection tool. The universe of the study consisted of families with mentally disabled individuals living in Bitlis province; and the sample consisted of 17 participants selected from this universe. The data obtained from the interviews were evaluated with descriptive analysis method. As a result of the study, it was determined that the vast majority of families with mentally disabled individuals were excluded from social life, experienced ruptures in their relations with relatives and neighbors, and were subjected to social stigmatization. Families gradually withdraw into themselves in the face of negative views and discourses from their environment and experience feelings such as embarrassment and worthlessness. It has also been observed that the participation of family members in social life has decreased, economic burdens have increased, and care responsibilities have mostly been concentrated on mothers. However, it has been determined that some families try to cope with exclusion through mechanisms such as religious beliefs, fate and solidarity relationships. Research findings reveal that families with mentally disabled individuals are exposed to not only individual but also structural and social exclusion.